Kuraklık, diğer doğal afetlerden farklı olarak aniden değil, yavaş ve sinsi bir biçimde ilerler. Genellikle fark edilmesi geç olur, ancak etkisi geniş ve yıkıcıdır. Bugün yalnızca iklimle değil, aynı zamanda tarım, ekonomi, enerji ve toplumsal yapıyla doğrudan ilişkili, çok boyutlu bir krizle karşı karşıyayız.
Kuraklık olgusu insanlık tarihi kadar eskidir. Antik çağlarda insanlar bu tehdide hem doğaüstü hem de pratik yollarla çözüm aramışlardır. Mezopotamya’da yağmur tanrısı Adad’a sunulan adaklar, Yunanistan’da Zeus için yapılan dualar ya da Orta Asya’da halkın gökyüzüne çevirdiği eller… Ancak suyun yokluğuna karşı sadece inanç değil, bilgi ve planlama da devreye girmiştir. Roma su kemerleri, Mayaların yer altı sarnıçları, Anadolu’daki geleneksel su toplama sistemleri bu bilginin izlerini taşır.
Tarihte kuraklık, sadece geçici kıtlıklar değil, aynı zamanda büyük göçlerin, toplumsal çözülmelerin ve medeniyetlerin çöküşünün de nedeni olmuştur. Hititler’in Anadolu’daki egemenliğini kaybetmesi, Mayaların bazı şehirlerini terk etmesi, Orta Asya’dan batıya yönelen göçler… Hepsinde suyun çekilmesi belirleyici bir etkendir.Bugün yaşananlar bu tarihsel döngünün yeni bir halkasıdır.
Türkiye’nin de içinde yer aldığı Güney Avrupa ve Akdeniz kuşağında iklim modelleri, sıcaklıkların artacağı, yağışların ise %30’a kadar azalacağı yönünde uyarılar yapmaktadır. Gediz ve Büyük Menderes havzalarında yapılan çalışmalarda, 2100 yılına kadar sıcaklıkların 4 derece artacağı, yağışların dörtte bir oranında azalabileceği öngörülmektedir. Bu gelişmeler, özellikle tarımsal üretim, enerji üretimi ve su temini açısından ciddi riskler barındırmaktadır.Ne yazık ki Türkiye’de kuraklıkla mücadelede hâlâ “kriz yönetimi” anlayışı baskındır. Baraj ve gölet inşaatları, yeni su kuyuları, bulut tohumlama gibi müdahaleler, genellikle kuraklık ortaya çıktıktan sonra uygulamaya alınan yöntemlerdir. Oysa bu yaklaşım, pahalı, geçici ve çoğu zaman ekolojik dengeyi bozan sonuçlar doğurabilir.
Bunun yerine ihtiyaç duyulan, “risk yönetimi” anlayışıdır. Bu anlayış, kuraklık henüz başlamadan önce yapılması gereken yapısal hazırlıklara odaklanır. Yağmur suyu hasadı sistemleri, atık suyun arıtılarak yeniden kullanılması, modern sulama tekniklerinin yaygınlaştırılması, tarımda az su tüketen türlere geçilmesi gibi çok sayıda strateji bu kapsama girer.Tam bu noktada, peyzaj mimarlığı disiplini kuraklıkla mücadelede önemli bir rol üstlenmektedir. Peyzaj mimarları yalnızca estetik açık alanlar tasarlamakla kalmaz, aynı zamanda suyu daha verimli kullanan, doğal döngülerle uyumlu yaşam çevreleri oluştururlar.
Yerel iklim koşullarına uyumlu, kuraklığa dayanıklı bitkilerle yapılan bitkilendirme çalışmaları sayesinde sulama ihtiyacı azaltılabilir. Sıkça kullanılan çim alanlar yerine yerli ve az su isteyen türler tercih edilerek su tüketimi ciddi oranda düşürülebilir.Ayrıca peyzaj mimarları, yağmur suyunun toplanarak yeniden kullanılmasını sağlayan sistemlerin tasarımında da aktif rol alırlar. Biyolojik arıtma havuzları, yağmur bahçeleri, geçirgen yüzey sistemleri gibi doğa tabanlı çözümler hem yer altı su kaynaklarını besler hem de şehirlerin su döngüsünü güçlendirir.Kentsel ölçekte yeşil altyapının güçlendirilmesi, doğayla uyumlu park ve açık alan sistemlerinin planlanması, suyu tutan ve yönlendiren mekânsal stratejilerin geliştirilmesi de peyzaj mimarlarının uzmanlık alanları arasındadır. Bu yaklaşımlar, hem su krizini hafifletir hem de daha sağlıklı ve dirençli kentler yaratılmasına katkı sağlar Kuraklık artık geçici bir iklimsel sapma değil, kalıcı ve çok katmanlı bir tehdit haline gelmiştir.
Bu tehditle baş edebilmek için sadece teknolojik çözümlere değil, aynı zamanda mekânsal planlama, peyzaj yönetimi ve çevresel tasarıma dayanan bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç vardır. Tarih, suyu kaybeden toplumların yalnızca refahı değil, varlıklarını da yitirdiklerini gösteriyor. Bugün suyun kıymetini bilmek, sadece çevresel bir sorumluluk değil, aynı zamanda toplumsal bir geleceği inşa etme meselesidir.
Kaynakça
Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ). Türkiye Su Kaynakları Raporu., Ankara, 2023.
Sönmez, F. K., et al. “Türkiye’de Meteorolojik Kuraklık Analizleri.” Turkish Journal of Water Science, 2017.
Diamond, J. Çöküş: Medeniyetler Nasıl Yıkılır? Alfa Yayınları, 2012.
United Nations Environment Programme (UNEP). Nature-Based Solutions for Climate Adaptation. 2022.
