Doğal afetler, hem dünyada hem de ülkemizde giderek daha sık yaşanmakta. Depremler, seller, yangınlar gibi afetler; insan yaşamını, diğer canlıları, coğrafi yapıyı ve iklimi doğrudan etkiler. Bu tür olayların etkileri yalnızca afet anında değil, sonrasında da uzun vadeli sonuçlar doğurur. Dolayısıyla, afet sonrası iyileştirme süreçleri toplumun tüm kesimlerinin ortak sorumluluğudur. Bu süreçte ise peyzaj mimarlığı ve tasarımı kritik bir rol üstlenir.
Ekolojik Onarımın Temel Bileşenleri
1. Toprak Rehabilitasyonu
Afetler, toprağın doğal yapısını bozar; özellikle yangın ve sel gibi olaylar sonrası toprak organik maddesini ve verimliliğini yitirir. Toprağın yeniden canlandırılması için:
- Organik gübreleme ve kompostlama yapılmalı,
- Doğal malçlar kullanılmalı,
- Erozyon kontrolü için sedimantasyon bariyerleri gibi koruyucu yapılar inşa edilmelidir.
2. Bitki Örtüsünün Yeniden Kazandırılması
Bitki örtüsü, hem ekosistem dengesi hem de insan yaşamı için vazgeçilmezdir. Afet sonrası kaybolan yeşil alanların geri kazanılması için:
- Yerli ve kuraklığa dayanıklı türler tercih edilmeli,
- Bölgenin iklim koşullarına uyumlu, hızlı büyüyen bitkilerle erozyon kontrolü sağlanmalı,
- Böcek, kuş ve toprak mikroorganizmalarının desteklenmesiyle doğal döngü yeniden kurulmalıdır.
3. Su Yönetimi
Sel ve kuraklık afetleri suyun doğal döngüsünü bozar. Bu dengenin yeniden sağlanması için:
- Geçirgen yüzeyler (çakıl yollar, yağmur bahçeleri) oluşturulmalı,
- Yağmur suyu hasadı sistemleri kurulmalı,
- Doğal dere yatakları ve göletler rehabilite edilmelidir.
4. Canlı Yaşamının Desteklenmesi
Yangın ve benzeri afetler sonrası yaban hayatı ciddi zarar görür. Ekosistemin canlı bileşenlerini korumak için:
- Ekolojik geçiş alanları (yaban yaşam koridorları) planlanmalı,
- Kuş yuvaları, böcek otelleri gibi yapay mikro-habitatlar kurulmalı,
- Endemik türler için koruma bölgeleri oluşturulmalıdır.
5. Doğal ve Sürdürülebilir Malzeme Kullanımı
Peyzaj tasarımlarında doğaya uyumlu malzeme kullanımı, sürdürülebilirliği destekler. Bu nedenle:
- Ahşap, taş, kaya gibi doğal malzemeler tercih edilmeli,
- Biyolojik istinat duvarları ve doğal çitler kullanılmalı,
- Kimyasal gübre ve pestisitlerden kaçınılarak doğal çözümler benimsenmelidir.
Gelecekteki Afetlere Karşı Peyzaj Yaklaşımları
Afetlerin olası etkilerini azaltmak ve daha dirençli yaşam alanları oluşturmak için:
- Afet önleyici yeşil altyapılar tasarlanmalı,
- Mikroiklim düzenlemeleri ile rüzgar ve sıcaklık kontrol altına alınmalı,
- Afet erken uyarı sistemleri kullanılmalı,
- Bu sistemlerle entegre çalışan akıllı peyzaj tasarımları geliştirilmelidir.
Afet sonrası peyzaj, sadece estetik değil, aynı zamanda yaşamsal bir ihtiyaçtır. Doğayla uyumlu, dirençli ve sürdürülebilir tasarımlar hem insan hem de diğer canlılar için daha güvenli ve sağlıklı yaşam alanları sunar. Peyzaj mimarları olarak afet sonrası iyileştirme süreçlerinde üstleneceğimiz rol, geleceğin çevresel direncini şekillendirecektir.
Kaynakça
1. Şahin, Ş., & Yılmaz, H. (2013). Afet Sonrası Kentsel Açık ve Yeşil Alanların Planlanması Üzerine Bir Değerlendirme. Megaron, 8(1), 39–50.
2.Özden, P. (2016). Peyzaj Mimarlığında Ekolojik Onarım ve Doğal Alanların Restorasyonu. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi.
3. Cilliers, S., Cilliers, J., Lubbe, R., & Siebert, S. (2020). Resilient Green Infrastructure for Post-Disaster Recovery. Sustainability, 12(5), 2106. https://doi.org/10.3390/su12052106
4. Kozlowski, J., & Anderson, L. (1998). Rehabilitation of Landscapes After Natural Disasters. Landscape and Urban Planning, 42(2–4), 241–247.
5. TMMOB Peyzaj Mimarları Odası. (2020). Afet Sonrası Mekânsal Müdahaleler ve Peyzaj Planlaması. [Rapor]
6. UN-Habitat. (2018). Urban Planning for City Leaders – Post-Disaster Edition.
7. Kadıoğlu, M. (2011). Afet Yönetimi: Türkiye’de Risk Azaltma Stratejileri ve Uygulamaları. İstanbul: MÜ Yayınları.
8. FAO – Food and Agriculture Organization. (2015). Landscape Restoration for Disaster Risk Reduction and Resilience.
