Herbaryumlar, bitkilerin kurutulup saklandığı ve bilimsel olarak arşivlendiği yerlerdir. İlk bakışta sadece preslenmiş yapraklar ve çiçekler gibi görünseler de aslında her biri doğadan alınmış bir kayıt gibidir.
Peki bir herbaryum sayfası nasıl oluşur?
Bir herbaryum sayfasında, o bitkinin yetiştiği yerin iklimi, toprağı ve zamanı hakkında ipuçlar bulunur. Bir herbaryum sayfasını incelemek istersek ; incelediğimiz bitkinin preslenmiş ve uygun şekilde (V,N,M,L) konumlanmış halini, bitkinin familya adını, bitkinin tür adını, bitkinin lokalitesi/habitatını, bulunma tarihini, bitkinin bulunduğu yükseklik/rakımını, toplayan kişi ismini, toplayan kişi numarasını(her bitki inceleyen kişinin kendi numarası vardır), bitkiyi teşhis eden kişiyi ve herbaryum numarasını görmüş oluruz.
Herbaryumlar nasıl isimlendirilir?
Her herbaryuma bir kod verilir bu koda akronim ad denir ve bu ad maksimium dört harften oluşmalıdır. Bu sistem “Index Herbariorum” tarafından belirlenir. Bu sistemin amacı bilimsel iletişimi standart hale getirmek ve tür tanımlamalarında referans göstermektir. Bir herbaryumun ne kadar değerli olduğu herbaryum tip örneği sayısıyla ölçülür. Yeni keşfedilen ve tanımlanan bir bitkinin ilk toplandığı örneklerine herbaryum tip örneği denir. Bir herbaryumda ne kadar tip örneği varsa o kadar değerlidir.
Aşağıda görmüş olduğunuz fotoğraf da bir herbaryum sayfası örneğidir.
Dünyadan örnekler vermek gerekirse;
Dünya’nın en büyük herbaryumu Paris’teki natural tarih müzesi olan Muséum National d’Historie Naturelle’a ait P-Herbarium’dur. Dünya’nın en büyük botanik bahçesi ise Kew Botanical Garden(Royal Botanic Gardens) dır. İçerisinde K-Herbarium’u bulunur. Bu herbaryumda, yaklaşık 7 milyon bitki örneği saklanmaktadır ayrıca modern dönemde dijitalleştirme projeleriyle bilim insanlarının küresel araştırmalarında kullanıma açılmaktadır. Avrupa kıtasındaki en büyük ve en eski bitki koleksiyonuna sahip herbaryum ise İskoçya-Edinburg’ da bulunan E Herbarium’udur. Dünya botanik araştırmalarında en çok başvurulan, milyonlarca örnek içeren, köklü ve bilimsel açıdan çok güçlü bir koleksiyonu bulunmaktadır .
Ülkemizden örnek vermek gerekirse;
Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü’ne bağlı Türkiye’deki en köklü ve en büyük herbaryumlardan biri olan ANK Herbarium’unu verebiliriz. Türkiye’nin birçok bölgesinden toplanmış geniş bir kurutulmuş bitki koleksiyonu içerir. Koleksiyon özellikle İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Akdeniz bölge bitkileri açısından çok zengindir. Türkiye florasının araştırılmasında başvurulan temel kaynaklardan biridir. Birçok tip örneği ve tarihsel toplama kayıtları burada bulunur. Binlerde tür ve örnek barındırır(yaklaşık 200.000+ örnek olduğu biliniyor).Bir diğer önemli herbaryum ise İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi’ne bağlı olan ISTE Herbarium’dur. Özellikle Marmara Bölgesi, Karadeniz kıyıları, Trakya ve Kuzey Andolu florası bakımından çok güçlü bir koleksiyonu bulunmaktadır. İstanbul ve çevresinin tarihsel floristik örneklerini barındırdığı için çok değerlidir. Birçok bitki örneği içermektedir(yaklaşık 80.000-100.000 civarında).
Peyzaj mimarlığı öğrencileri olarak bitkileri tanımak, onların özelliklerini bilmek bizim için çok önemlidir. Herbaryum çalışmaları da bu noktada büyük bir fayda sağlar. Çünkü sadece fotoğraflara bakmakla bitkileri tam olarak öğrenemeyiz. Kurutulmuş örnekleri incelemek, yaprak dokusunu görmek, çiçek yapısını yakından incelemek öğrenmeyi kalıcı hale getirir. Ayrıca herbaryumlar, geçmişte yaşamış bitki türlerinin geleceğe taşınması açısından da değerlidir. Bazı türler zamanla yok olsa bile, herbaryumlarda o bitkilerin örnekleri saklanmaya devam eder. Böylece araştırmacılar bu örneklerden yararlanarak bitki çeşitliliğini koruma konusunda çalışmalar yapabilirler. Ülkemizden verdiğimiz örneklere bakarak da anlayacağımız gibi üniversitelerdeki herbaryum koleksiyonları hem eğitim hem de araştırma açısından çok önemli bir yere sahiptir. Biz öğrenciler için bu çalışmalar doğayı daha yakından tanımanın ve ona karşı daha bilinçli davranmanın bir yoludur.
Kısacası herbaryumlar, bitkilerin belleğidir. Onlara bakmak, doğayı bir kütüphanede gezmek gibidir.
Kaynakça/Detaylı Bilgi
https://gocity.com/en/london/attractions/royal-botanic-gardens-kew
https://parisjetaime.com/eng/article/treasures-museum-d-histoire-naturelle-paris-a740
https://www.greatbritishgardens.co.uk/lothian/item/royal-botanic-garden-edinburgh.html
https://quizizz.com/media/resource/gs/quizizz-media/quizzes/49404e6e-d936-43a8-8b99-f74c6317c8d1
